Class 10 Computer Science Chapter 1: Office Tools (Notes & Online Test) - PSEB

⚙️

ਪਾਠ-5: ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ

Chapter-5: Operating System

Detailed Notes Exam Master Quiz

Click Here to go Back on Main Page

1. ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਕੀ ਹੈ? (Introduction)

1. What is Operating System?

ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ (OS) ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ "ਮੈਨੇਜਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਜ਼ਰ (User) ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ (Hardware) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ (Interface) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਈਵਰ ਬਿਨਾਂ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ OS ਬਿਨਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਡੱਬਾ ਹੈ।

ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਾਠ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਟੈਸਟ ਦੇਣ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।

ਮੁੱਖ ਕੰਮ (Main Functions):

• Process Management: ਕੰਪਿਊਟਰ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (Processes) ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• Memory Management: ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਰੈਮ (RAM) ਦੇਣੀ ਹੈ।
• File Management: ਸਾਡੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਫੋਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕ 'ਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵ ਕਰਨਾ।
• Device Management: ਕੀਬੋਰਡ, ਮਾਊਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• Security: ਪਾਸਵਰਡ ਅਤੇ ਫਾਇਰਵਾਲ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ।

An Operating System (OS) is a System Software. It acts as a "Manager" of the computer system. It creates an interface between the User and the Computer Hardware. Without an OS, a computer is just a box of metal and plastic.

Click here to give test of the back exercise questions of this lesson

Main Functions:

• Process Management: Managing all running programs (processes) on the CPU.
• Memory Management: Allocating RAM to different applications efficiently.
• File Management: Organizing files and folders on storage drives.
• Device Management: Controlling Input/Output devices like printers and keyboards.
• Security: Protecting data through passwords and firewalls.

2. ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of OS)

2. Types of Operating Systems

📦

Batch Processing

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮਾਂ ਦੇ "ਬੈਚ" ਬਣਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਜ਼ਰ ਦਾ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਉਦਾਹਰਣ: ਪੁਰਾਣੇ ਬਿੱਲ ਸਿਸਟਮ) Jobs are processed in batches without user interaction. (e.g., Old Billing Systems)

⏱️

Time Sharing

ਹਰ ਯੂਜ਼ਰ/ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ (Time Slice) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (Round Robin ਤਕਨੀਕ) CPU time is shared among multiple users via "Time Slices". (Round Robin technique)

🧠

Multi-Processing

ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ CPU (Processors) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। Using multiple CPUs (Processors) simultaneously to increase speed.

🌐

Network OS

ਇਹ ਸਰਵਰ (Server) 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਡਾਟਾ ਤੇ ਯੂਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। Runs on a server to manage data, users, and security across a network.

3. ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਯੂਜ਼ਰ OS (Single vs Multi-User)

3. Single-User vs Multi-User OS

Feature	Single-User OS	Multi-User OS
Definition	ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।	ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Examples	MS-DOS, Windows 98	Unix, Linux, Windows Server
Speed	ਤੇਜ਼ (ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ CPU ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਲਈ ਹੈ)।	ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਲੀ (ਸਰੋਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Complexity	ਸਧਾਰਨ (Simple)।	ਗੁੰਝਲਦਾਰ (Complex)।

4. ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ (Computer Security)

4. Computer Security

ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥੰਮ (CIA Triad) ਹਨ:

Computer security aims to protect data from theft, misuse, or damage. The three main pillars (CIA Triad) are:

Confidentiality
(ਗੁਪਤਤਾ)
Only authorized access

Integrity
(ਸ਼ੁੱਧਤਾ)
No unauthorized changes

Availability
(ਉਪਲਬਧਤਾ)
Data available when needed

ਮੁੱਖ ਖਤਰੇ (Threats):

• Malware: ਇਹ "Malicious Software" ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• Virus: ਇਹ ਫਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• Worm: ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਮੋਰੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• Trojan Horse: ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ (Protection):

• Authentication: ਯੂਜ਼ਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਫਿੰਗਰਪ੍ਰਿੰਟ)।
• Firewall: ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹੈਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
• Anti-Virus: ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ Norton, QuickHeal)।

Main Threats:

• Malware: Short for "Malicious Software". Designed to harm the computer.
• Virus: Attaches to files and corrupts them.
• Worm: Replicates itself over the network to consume memory.
• Trojan Horse: Looks like useful software but steals data in the background.

Methods of Protection:

• Authentication: Verifying user identity (Password, Biometrics).
• Firewall: Blocks unauthorized access from the internet.
• Anti-Virus: Detects and removes malware.

🎯 ਮਾਸਟਰ ਕੁਇਜ਼ (25 Questions)

🎯 Master Quiz (25 Questions)

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

Includes Textbook Exercise & Extra Important Questions:

⚙️

ਪਾਠ-5: ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ

Chapter-5: Operating System

Notes & 25 Practice Questions

Notes & 25 Practice Questions

Detailed Notes Exam Master Quiz

1. ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਕੀ ਹੈ? (Introduction)

1. What is Operating System?

ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ (OS) ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ "ਮੈਨੇਜਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਜ਼ਰ (User) ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ (Hardware) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ (Interface) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਈਵਰ ਬਿਨਾਂ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ OS ਬਿਨਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਡੱਬਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਕੰਮ (Main Functions):

• Process Management: ਕੰਪਿਊਟਰ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (Processes) ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• Memory Management: ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਰੈਮ (RAM) ਦੇਣੀ ਹੈ।
• File Management: ਸਾਡੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਫੋਲਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕ 'ਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵ ਕਰਨਾ।
• Device Management: ਕੀਬੋਰਡ, ਮਾਊਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ।
• Security: ਪਾਸਵਰਡ ਅਤੇ ਫਾਇਰਵਾਲ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ।

An Operating System (OS) is a System Software. It acts as a "Manager" of the computer system. It creates an interface between the User and the Computer Hardware. Without an OS, a computer is just a box of metal and plastic.

Main Functions:

• Process Management: Managing all running programs (processes) on the CPU.
• Memory Management: Allocating RAM to different applications efficiently.
• File Management: Organizing files and folders on storage drives.
• Device Management: Controlling Input/Output devices like printers and keyboards.
• Security: Protecting data through passwords and firewalls.

2. ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of OS)

2. Types of Operating Systems

📦

Batch Processing

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮਾਂ ਦੇ "ਬੈਚ" ਬਣਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਜ਼ਰ ਦਾ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਉਦਾਹਰਣ: ਪੁਰਾਣੇ ਬਿੱਲ ਸਿਸਟਮ) Jobs are processed in batches without user interaction. (e.g., Old Billing Systems)

⏱️

Time Sharing

ਹਰ ਯੂਜ਼ਰ/ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ (Time Slice) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (Round Robin ਤਕਨੀਕ) CPU time is shared among multiple users via "Time Slices". (Round Robin technique)

🧠

Multi-Processing

ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ CPU (Processors) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। Using multiple CPUs (Processors) simultaneously to increase speed.

🌐

Network OS

ਇਹ ਸਰਵਰ (Server) 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਡਾਟਾ ਤੇ ਯੂਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। Runs on a server to manage data, users, and security across a network.

3. ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਯੂਜ਼ਰ OS (Single vs Multi-User)

3. Single-User vs Multi-User OS

Feature	Single-User OS	Multi-User OS
Definition	ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।	ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Examples	MS-DOS, Windows 98	Unix, Linux, Windows Server
Speed	ਤੇਜ਼ (ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ CPU ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਲਈ ਹੈ)।	ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੌਲੀ (ਸਰੋਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Complexity	ਸਧਾਰਨ (Simple)।	ਗੁੰਝਲਦਾਰ (Complex)।

4. ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ (Computer Security)

4. Computer Security

ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥੰਮ (CIA Triad) ਹਨ:

Computer security aims to protect data from theft, misuse, or damage. The three main pillars (CIA Triad) are:

Confidentiality
(ਗੁਪਤਤਾ)
Only authorized access

Integrity
(ਸ਼ੁੱਧਤਾ)
No unauthorized changes

Availability
(ਉਪਲਬਧਤਾ)
Data available when needed

ਮੁੱਖ ਖਤਰੇ (Threats):

• Malware: ਇਹ "Malicious Software" ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• Virus: ਇਹ ਫਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• Worm: ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਮੋਰੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• Trojan Horse: ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਡਾਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ (Protection):

• Authentication: ਯੂਜ਼ਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਫਿੰਗਰਪ੍ਰਿੰਟ)।
• Firewall: ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹੈਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
• Anti-Virus: ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ Norton, QuickHeal)।

Main Threats:

• Malware: Short for "Malicious Software". Designed to harm the computer.
• Virus: Attaches to files and corrupts them.
• Worm: Replicates itself over the network to consume memory.
• Trojan Horse: Looks like useful software but steals data in the background.

Methods of Protection:

• Authentication: Verifying user identity (Password, Biometrics).
• Firewall: Blocks unauthorized access from the internet.
• Anti-Virus: Detects and removes malware.

🎯 ਮਾਸਟਰ ਕੁਇਜ਼ (25 Questions)

🎯 Master Quiz (25 Questions)

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

Includes Textbook Exercise & Extra Important Questions:

Click Here to go Back on Main Page